TERUGBLIK: Architectuurcafé De Nieuwe Immigrant woensdag 17 februari 2016

Blog | Architectuurcafé De Nieuwe immigrant en de rol van architect, corporatie en ontwikkelaar | FASadE | Zandfoort a/d Eem | Door Wytze Kuijper | transitie strateeg & programmamaker toekomstbestendige steden en ondernemerschap | co-auteur Johanna van der Werff | Foto's: Fred Oosterhuis

De Nieuwe immigrant

Immigratie is al zo oud als de weg naar Rome. Net als de gevoeligheid voor immigranten. Die gevoeligheid lijkt dezer dagen groter dan ooit en groeiende. Ondanks de gevoeligheid ligt er voor gemeenten en corporaties een grote en weerbarstige opgave om de ontheemden te huisvesten.  Aanleiding voor FASadE voor een Architectuurcafé  De Nieuwe  Immigrant, op 17 februari 2016, over alle aspecten van die huisvestingsopgave, met als centrale vraag: welke rol is er weggelegd voor gemeente, woningcorporaties, ontwikkelaars, conceptdenkers, architecten?  En is er ook ruimte voor conceptdenkers en vrijdenkers? Wat is de werkelijke opgave en met welke bedoeling kan je naar deze opgave kijken? Is er een bovenliggende systeemwereld, die de regels bepaalt? 

De plek

De bijeenkomst van FASadE vindt, toepasselijk, plaats bij Zandfoort aan de Eem, een stadsstrand en ontmoetingsplek op tijdelijke basis. Gespreksleider Jacqueline van de Sande peilt bij aanvang van de avond de stemming en de herkomst van de aanwezigen: ontwikkelaars, bouwers, corporaties, architecten, ambtenaren, afkomstig uit stad, regio en het land. En ook gedeputeerde Pim van den Berg, van de provincie Utrecht, is aanwezig. Een kort filmpje van de VNG duidt de begrippen AZC, noodopvang en crisisopvang en legt de procedure uit, waarmee nieuwkomers te maken krijgen. Het beeld dat het filmpje schetst is zo complex als de werkelijkheid en is symptomatisch voor hoe lastig de praktijk werkt, door uitzonderingen, condities, regels, gelaagdheid en wonderlijke terminologie als 'gemeentelijke versnellingstrajecten'. 

De sprekers

Fleur Imming, wethouder Amersfoort; Mano Otten, Vastgoedmanager van De Alliante  (Otten vervangt de door griep gevelde Koos Koolstra, directeur De Alliantie); Fred Schoorl, directeur BNA; Petra Rutten, directeur Maatschappelijke Ontwikkeling Heijmans; Carolien Schippers, unitmanager COA; Pierre van Rossum, directeur Grond en Ontwikkeling van de gemeente Amsterdam; Eugene Zaaijer, architect en innovator. Gespreksleiding: Jacqueline van de Sande, Beaumont communicatie & Management. Johanna van der Werff, directeur FASadE, licht de aanleiding van de avond toe.

De opbouw

Alle sprekers is gevraagd om aan de hand van twee beelden iets vanuit de eigen invalshoek te vertellen over huisvestingsopgave van de ontheemden. 

De feiten, ervaringen en initiatieven

Als eerste is het woord aan Carolien Schippers, unitmanager huisvesting COA. Haar beelden van boksende meiden in de gevangenis van Breda en een gezin in een 'vakantiewoning' toont vooral het gezicht van de bewoners: ze zijn niet zo anders als wij! Toch blijkt Schippers ook doordrongen van de enorme toeloop: een 'productie' van 20.000 bedden is op korte termijn vereist om de verwachte 30.000 tot 60.000 vluchtelingen in 2016 op te kunnen vangen. 

Sla je het CBS er op na, dan blijkt er sprake van een landelijke immigratiestroom van 182.000 in 2014 en 202.000 in 2015. Wereldwijd spreken we van 60 miljoen in 2015. Wat belemmert anno nu opeens een soepele opname van immigranten? Schippers ziet de oorzaak enerzijds bij het gebrek aan expertise bij gemeenten. Een andere oorzaak: het COA doet het te goed dat wil zeggen, te groot! Het kan allemaal veel kleiner: 40 m2 is wel genoeg. We hebben de lat te hoog gelegd, die kan lager. 

De expertise

Fred Schoorl, directeur BNA, ziet een rol voor architecten om de expertise naar gemeenten toe te brengen. De statushouder als starter is daarbij een beter uitgangspunt: de bewoner centraal, de architect weer vooraan in het proces, deelgenoot waar het om wonen gaat. Geef starters een Sense of belonging. Onder dat motto deed de BNA eind 2015 een oproep aan architecten om hun creativiteit in te zetten voor het oplossen van het huisvestingsprobleem. Ook biedt de BNA zijn diensten aan gemeenten aan. Schoorls bevlogenheid blijkt uit het door hem getoonde beeld van Tres Culturas, een verwijzing naar de periode in Spanje, waarin er sprake was van een samensmelting van culturen en godsdiensten: Joden, Christenen en Moren leefden in welvaart en dynamiek samen. De oproep van de BNA leverde reactie op van 60 architectenbureaus en 15 gemeenten. Dat lijkt een mooie start, maar openheid omtrent het vraagstuk blijft een belemmerende factor. er is te veel gevoeligheid. 

De creativiteit

In een intermezzo toont Eugene Zaaijer, architect en innovator, zijn flexibele en mobiele ‘kleine huis’, zeer geschikt voor de opvang van vluchtelingen, maar in feite voor ieder ander die rust zoekt, weg van de bank, de energiemaatschappij, de werkdruk. Hij belicht de menselijke maat: de geborgenheid, het onderdeel zijn van de maatschappij. Ligt daar ook niet de werkelijk opgave? De immigrant is er al jaren. Pas nu het fenomeen opschaalt, worden alle vaste denkpatronen blootgelegd zoals we die met z’n allen hebben verzonnen en gecreëerd.  Regels, vaak geformuleerd van achter bureaus en vanuit  eigen belang, namelijk de rol die je hebt, en niet vanuit: hoe zou ik het zelf willen in die situatie!

De Amsterdamse aanpak

Pierre van Rossum, directeur grond en ontwikkeling van de gemeente Amsterdam, bevestigt de gevoeligheid rondom het vluchtelingendossier. Deelnemende gesprekspartners zijn zelfs geheimhoudingsplichtig! In de ‘Amsterdamse aanpak’ is er wel openheid over aantallen en over de vraag op wie ze een beroep doen om statushouders toekomstperspectief te bieden. En de Amsterdamse aanpak gaat ver. Een DWDD-filmpje met interview van wethouder van Amsterdam Kajsa Ollongren illustreert dit: niet alleen het dak, maar ook werk! De gemeente en het maatschappelijk veld zijn druk in de weer om vraag en aanbod hierbij op elkaar te laten aansluiten. Een belangrijke factor is dat Amsterdammers nauwelijks weerstand hebben tegen de nieuwkomers. Herbestemmen van leegstaande kantoren verzandt echter vaak weer in procedures.

Ook toont Van Rossum in een aantal beelden het effect van de soms te paternalistische houding van de Westerling: het vluchtelingenkamp Al Za’átari in Jordanië werd gefaciliteerd door de UNHCR, maar door de vluchtelingen in een andere, meer kleinschalige setting heringericht. Ze willen verder met hun leven en dat vooral ook zelf vormgeven. Hele markstraten zijn er inmiddels verschenen en er is sprake van een hoge mate van saamhorigheid.  Optimistische zelfredzaamheid.

De ontwikkelaar

Petra Rutten, directeur Maatschappelijk ontwikkeling van Heijmans bevestig de waarde van kleinschaligheid en laat die diversiteit in haar beelden zien. Eenzijdige enclaves zijn de dood in de pot. Ook Rutten ervaart een wankel draagvlak door de geheimhoudingsplicht. In het algemeen constateert Rutten het ontbreken van een goede balans in sociale huur, huur in de vrije sector en koopwoningen. We hebben een adaptiever product nodig in deze snel veranderende wereld, aldus Rutten.

De w

ethouder

Fleur Imming, wethouder Amersfoort benoemt haar ambitie: een prettige woonplek voor iedereen. De huidige toestroom legt al langer bestaande problemen bloot waar Rutten ook al aan refereerde. Maar ze ziet ook andere dilemma’s - de droomplekken die Eugene Zaaijer liet zien, lopen stuk op milieuzones en autarkische woningen mogen niet volgens het bouwbesluit. Zelfs het Rijk werkt tegen tot op het hoogste niveau binnen het Ministerie, door eenzijdig vanuit eigen belang te acteren. Het afschaffen van de ‘urgentie’ voor statushouders door Blok is een navrant voorbeeld. Snoeiharde wetgeving om van dit gevoelige dossier af te komen, alles vanwege de repressieve tijdgeest. De 'Sense of Belonging’ is hierbij ver te zoeken. Immings oproep om de experimenteerruimte gewoon af te dwingen is letterlijk een oproep tot bestuurlijke ongehoorzaamheid.

De corporatie

Het beeld van Mano Otten, directeur Vastgoed bij De Alliantie, toont een ouderwetse reiziger met de tekst 'Vestigt u in Amersfoort - Boschrijke omgeving, uitstekend onderwijs en malariavrij'. Tja..de tijden zijn veranderd. Overigens laat Otten weten dat De Alliantie staat te trappelen om de betrokken groepen te bedienen. Maar ook zij stuiten op praktische bezwaren, zoals het verbod op de aankoop van kantoren, voordat de bestemming ervan gewijzigd is. 

De uitdagingen

Welke uitdagingen liggen er nu op tafel om het vraagstuk vlotter te kunnen oppakken? Dat lijkt zich initieel te richten op een open communicatie. De vele belangstellenden in de zaal hebben aandachtig geluisterd, er klonken geen protesten en geroep van leuzen, maar meer van verwondering, complexiteit, wel willen maar niet kunnen, hard werken, en heel veel welwillende mensen met een systeemwereld die veel initiatieven afremt en goede energie doet kantelen. De gevoeligheid moet van het dossier af, partijen zouden elkaar veel meer op kunnen zoeken. De markt wil uitgedaagd worden op het vraagstuk, niemand heeft de wijsheid in pacht en er zijn al vele mooie voorbeelden die nog weinig zichtbaar zijn. Het succes van deze plekken blijkt opgesloten te liggen in het praten met ‘de immigranten’ in plaats van over ‘de immigranten’. De behoefte en wil om een nieuwe start te maken en zelfredzaam te zijn is de werkelijke drive van deze mensen op de vlucht. We kunnen ze dankbaar zijn want het zet ons aan tot denken, het legt ons bestaande system bloot en zet het op scherp. Zou dit niet een grote bijdrage kunnen gaan leveren aan de invulling van de nieuwe omgevingswet die in 2018 van kracht wordt? Ruimte om op korte termijn soms onverwachte doelen te kunnen faciliteren, die lange termijn opbrengsten niet in de weg zullen staan. Vereenvoudiging van procedures en een flexibeler woonproduct, nu voor de immigranten, straks voor studenten en later voor de klimaatvluchtelingen of het talent dat wil gaan bijdragen aan het Nederlandse  Innovatieplatform. De uitspraak van Erwin van de Brink in het FD van 13 februari 2016 belicht de nieuwe werkelijkheid op een passende manier: oorlogen en conflicten, terrorisme en vluchtelingenstromen zijn een constante in de Europese geschiedenis. Vooral de informatica is een ‘enabler’. Miljarden mensen hebben een venster op de wereld gekregen. Onze open samenleving kunnen we uitbreiden naar hun maatschappij, waarbij iedereen toegang heeft tot een beter leven.

Met al die snelle veranderingen en ontwikkelingen kun je maar één ding doen: de adaptiviteit van de immigrant vraagt om een adaptieve houding van iedereen in het proces eromheen. Jezelf en je eigenbelang durven overstijgen. Gewoon bouwen aan een betekenisvolle en toekomstbestendige SAMENleving.

 

Bekijk het filmpje van VNG hier.

Bekijk het DWDD van Kasja Ollongren: Alle vluchtelingen aan het werk.