Terugblik Architectuurcafé Brazil Modern

Op woensdag 1 juni jl sprak architect, hoogleraar aan de TU Delft en Braziliëkenner bij uitstek, Paul Meurs, van architectenbureau SteenhuisMeurs in het Architectuurcafé Brazil Modern over de verrassende veelzijdigheid van Braziliaanse moderne architectuur.   Tekst: Johanna van der Werff, directeur FASadE | Foto's: Fred Oosterhuis

 Braziliaanse moderne architectuur is onderscheidend, sensueel, creatief en kent een  wonderbaarlijke rijkdom aan schakeringen.  Een fascinerend land, aldus Meurs, die het land als ‘een gewelddadige confrontatie van natuur en menselijke activiteit’ typeerde. Hij schetste het werk van Brazilië’s moderne architecten in de context van maatschappelijke ontwikkelingen. Zo passeerden werken van de fameuze Oscar Niemeyer; stedenbouwkundige Lúcio Costa; de Braziliaanse rationalist en geestverwant van Niemeyer, Affonso Eduardo Reidy, bekend van zijn plastische, warmbloedige variant op de Internationale Stijl; de maatschappelijk hoog gewaardeerde architecte Lina Bo Bardi* en de veel in beton werkende ‘Brazilian Brutalist’ Paulo Mendes da Rocha. Zij waren en zijn niet alleen spraakmakend, maar hebben de tand des tijds doorstaan en hun bestaansrecht in het land volop bewezen. Sommigen van hen zijn ook internationaal gelauwerd. Zo ontving Niemeyer in 1988 de Pritzkerprijs en Mendes da Rocha ontving niet alleen de Pritzkerprijs maar zeer onlangs, tijdens de Biennale van Venetië 2016, de Gouden Leeuw.

Wat typeert de Braziliaanse moderne architectuur? Meurs vertelde dat hierin drie thema’s een vaste rol spelen. Zo zijn het eigen verleden en de Braziliaanse geschiedenis, van kolonialisme en slavernij, suiker- en koffieplantages op een vanzelfsprekende manier verweven in het werk van Braziliaanse moderne architecten. De verhouding tot de alom aanwezige natuur is een andere constante. Veel Braziliaanse moderne architecten laten de natuur volop toe in hun ontwerpen. Een derde thema is het principe van de vrije vormen. Want de contacten met en de invloed van Le Corbusier was er, hij bezocht Brazilië meerdere malen, maar deze invloed kreeg een typisch Braziliaanse invulling: door het gebruik van vrije vormen in combinatie met decoraties die in het westerse modernisme ondenkbaar waren.

Een in het oog springende ontwikkeling is de bouw van de nieuwe hoofdstad Brazilië. Deze werd in de jaren vijftig van de vorige eeuw, op initiatief van de toenmalige president Juscelino Kubitschek, in enkele jaren tijd uit de grond gestampt. ‘We bouwen in vijf jaar waar normaalgesproken 50 jaar voor staat’, aldus Kubitschek. Brasilia moest als nieuwe, neutrale hoofdstad van het land dienen ter vervanging van het vervuilde, criminele en corrupte Rio de Janeiro. Een ander belangrijk doel was de economische ontwikkeling van het Braziliaanse achterland. Brasilia is gebaseerd op een stedenbouwkundig plan van Lucio Costa in de vorm van een kruis, ook wel ‘vliegtuig’. Aan een brede, centrale boulevard, de "monumentale as" (Eixo Monumental) liggen alle regeringsgebouwen. Dwars daarop staan twee ‘vleugels’ (de Asa Norte en Asa Sul). Daaraan liggen, uiterst regelmatig geordend, grote woonblokken (superquadra's). Een groot aantal monumentale gebouwen is van de hand van architect Oscar Niemeyer. De architecturale en stedenbouwkundige ideeën van Le Corbusier zijn van grote invloed geweest bij het concept van de nieuwe stad, zoals onder meer het uiteenleggen van de functies waardoor het verkeer toeneemt. Aanvankelijk leek het project overigens te mislukken, ondanks alle vooruitstrevende ideeën van de makers, aldus Meurs. Het was lastig om mensen bereid te vinden om in de nieuwe stad te komen wonen; de mensen werden met premies gelokt. Als in 1964 de militaire dictatuur niet aan de macht was gekomen, was Brasilia naar alle waarschijnlijkheid jammerlijk verkommerd. Het militaire regime kon de bevolking dwingen om in deze stad te wonen. Anno nu wonen in Brasilia ongeveer twee miljoen mensen, inclusief de zogenaamde satellietsteden, die op enige afstand van Brasilia verrezen. Hier woonden aanvankelijk vooral de arbeiders die de stad bouwden en er een goede toekomst tegemoet zagen. Deze satellieten zijn inmiddels uitgegroeid tot volwassen moderne steden. Nog steeds is Brasilia een boeiende stad, hier en daar een lege stad, door de enorme openbare ruimtes die er gecreëerd zijn, maar de werkelijke ontwikkeling en dynamiek zit in de kleinere steden eromheen, aldus Meurs: ‘volte aan de buitenkant, leegte aan de binnenkant.

Ook nu nog zijn er ontwikkelingen in het warmbloedige en turbulente Zuid-Amerikaanse land. Nog kort geleden behoorde Brazilië tot de Briclanden. Deze positie is ernstig aangetast, met alle risico’s van dien. Sinds kort heeft het Zikavirus z’n impact op het land. En nog steeds is er een ongekende en weinig harmonieuze groei in de steden, waarbij er sprake is van een sterke segregatie. Gated communities zijn een bekend verschijnsel: de rijken moeten zich beschermen tegen de armen en hebben, vanuit hun puissante rijkdom, uitzicht op de eindeloze sloppenwijken. Ook kwam het land in de 21ste eeuw in de greep van commerciële krachten, waar vooral commercieel ingestelde architecten van profiteerden. En zo ontstonden eindeloze hoogbouwwijken zonder enige kwaliteit. Tegelijkertijd zie je een ontwikkeling in de favela’s die veel te maken heeft met de bottom-upbeweging die we in Nederland kennen, zij het op een totaal ander schaalniveau. Bewoners nemen verantwoordelijkheid voor hun eigen wijk en zorgen, zonder architect, het geld en de contacten daarvoor ontbreken immers, en zorgen zelf voor sociale structuren. Inmiddels is het aantal architectuuropleidingen per stad enorm uit de hand gelopen. Wat de toekomst biedt is onduidelijk. We gaan veel zien en horen de komende maanden over het land, met de Spelen als feestelijke aanleiding. Het is mooi om dit mondiale festijn te vieren, maar ook goed om, achter die façade van strijdende toptalenten, oog te hebben voor de problematiek van het land. Welke rol kunnen architecten spelen bij immense opgaven die er liggen in warmbloedige en o zo verdeelde land?

*Stroom Den Haag organiseert drie gesprekken over de hedendaagse betekenis van het werk van de Braziliaanse architect Lina Bo Bardi (1914-1992). Op 10, 15 en 21 juni gaan respectievelijk de schrijver van haar biografie Zeuler Lima, deskundige op het gebied van stedelijke transformatie Paul Meurs en professor in architectuur Lara Schrijver in op haar opvattingen over architectuur, ontwerp, onderwijs en de Braziliaanse identiteit. Klik op deze link voor meer informatie.